Πρόληψη καρδιαγγειακών παθήσεων

Συμπεριλαμβάνονται οι καρδιακές παθήσεις, τα εγκεφαλικά επεισόδια, το παροδικό ισχαιμικό επεισόδιο (ΠΙΕ) και η περιφερειακή αγγειακή νόσος.

Η πρωταρχική αιτία των περισσότερων περιπτώσεων των καρδιαγγειακών παθήσεων είναι η συσσώρευση αθηρώματος – μια λιπαρή εναπόθεση στο επιθήλιο των αρτηριών. Οι παράγοντες του καθημερινού τρόπου ζωής που μπορούν να μειώσουν τον κίνδυνο δημιουργίας αθηρώματος και της ανάπτυξης καρδιαγγειακών παθήσεων περιλαμβάνουν: την αποχή από το κάπνισμα, την κατανάλωση υγιεινών τροφίμων, τη χαμηλή πρόσληψη αλατιού, τη συστηματική σωματική άσκηση, τη διατήρηση χαμηλού βάρους και μικρής διάστασης μέσης και την κατανάλωση μικρών ποσοτήτων αλκοόλ. Επίσης, σημαντική είναι η αρτηριακή πίεση και το επίπεδο της χοληστερόλης. Για τα άτομα άνω των 40 ετών θα πρέπει να γίνεται μια πρόβλεψη κινδύνου καρδιαγγειακών παθήσεων – η οποία μπορεί να γίνεται στις χειρουργικές μονάδες. Στα άτομα που διατρέχουν υψηλό κίνδυνο ανάπτυξης καρδιαγγειακής νόσου, προτείνεται η θεραπεία για τη μείωση της υψηλής αρτηριακής πίεσης ή/και της χοληστερόλης, ενώ στα άτομα που ήδη πάσχουν, προτείνεται η καθημερινή χαμηλή δόση ασπιρίνης.

Τι ονομάζεται καρδιακή νόσος;

Τα καρδιαγγειακά νοσήματα αφορούν παθήσεις της καρδιάς (του καρδιακού μυός) ή των αιμοφόρων αγγείων. Ωστόσο, όταν οι γιατροί χρησιμοποιούν τον όρο καρδιαγγειακή νόσος αναφέρονται συνήθως σε παθήσεις της καρδιάς ή των αιμοφόρων αγγείων που προκαλούνται από το αθήρωμα.

Τι ονομάζεται αθήρωμα (αρτηριοσκλήρυνση);

Τα σημεία συγκέντρωσης αθηρώματος μοιάζουν με μικρές εναποθέσεις λίπους που αναπτύσσονται στο ενδοθήλιο των αρτηριών (αιμοφόρων αγγείων) και συχνά ονομάζονται αθηρωματική πλάκα. Επίσης, το αθήρωμα είναι γνωστό ως αθηροσκλήρυνση και σκλήρυνση των αρτηριών.

Οι συγκεντρώσεις αθηρώματος προξενούν στένωση στις αρτηρίες, γεγονός που ενδέχεται να οδηγήσει στη μείωση της ροής του αίματος μέσω της αρτηρίας, ενώ σταδιακά οι εναποθέσεις αυτές μεγαλώνουν σε πάχος και μήκος.

Κάποιες φορές, ενδέχεται στο σημείο του αθηρώματος να δημιουργηθεί μια μικροσκοπική ρωγμή στην εσωτερική επιφάνεια των αγγείων και αυτό κατ’ επέκταση να προκαλέσει επάνω από το σημείο του αθηρώματος το σχηματισμό ενός θρόμβου αίματος (θρόμβωση), ο οποίος πιθανόν να εμποδίζει εντελώς τη ροή του αίματος. Ο θρόμβος αίματος που σχηματίζεται στο σημείο του αθηρώματος, κατ’ αναλογία με το μέγεθος επιρροής του στην αρτηρία, υπάρχει το ενδεχόμενο να προκαλέσει καρδιακή προσβολή, εγκεφαλικό επεισόδιο ή και άλλα σοβαρά προβλήματα υγείας.

Ποια είναι τα καρδιαγγειακά νοσήματα που προκαλούνται από το αθήρωμα;

Καρδιοπάθεια

Ο όρος καρδιακή νόσος ή στεφανιαία νόσος χρησιμοποιείται για τις παθήσεις που προκαλούνται από τη στένωση μιας ή περισσότερων από τις στεφανιαίες (καρδιακές) αρτηρίες λόγω αθηρώματος. Τα νοσήματα που μπορεί να προκληθούν από αυτό είναι η στηθάγχη, η καρδιακή προσβολή και η καρδιακή ανεπάρκεια.

Η καρδιοπάθεια αποτελεί κοινή νόσο στο Ηνωμένο Βασίλειο για τα άτομα άνω των 50 ετών.

Σημείωση: ορισμένα καρδιακά προβλήματα, όπως για παράδειγμα προβλήματα καρδιακής βαλβίδας, εκ γενετής καρδιακά προβλήματα κ.λπ., συγχέονται με τις λεγόμενες καρδιακές παθήσεις, οι οποίες ωστόσο δεν περιλαμβάνουν τις συγκεκριμένες παθήσεις.

Αγγειακή εγκεφαλική νόσος – εγκεφαλικό επεισόδιο και παροδικό ισχαιμικό επεισόδιο

Ο όρος αγγειακή εγκεφαλική νόσος αναφέρεται στα νοσήματα των αρτηριών του εγκεφάλου. Στα προβλήματα που μπορεί να προκαλέσει περιλαμβάνονται το αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο και το  παροδικό ισχαιμικό επεισόδιο (ΠΙΕ). Το εγκεφαλικό επεισόδιο αφορά στην αιφνίδια καταστροφή ενός τμήματος του εγκεφάλου και συνήθως οφείλεται στη φραγή μιας αρτηρίας του εγκεφάλου από ένα θρόμβο αίματος (θρόμβωση). Ο θρόμβος αίματος σχηματίζεται κυρίως πάνω από κάποιο σημείο αθηρώματος, ενώ το ΠΙΕ αποτελεί μια διαταραχή, η οποία προκαλείται από την παροδική διακοπή παροχής αίματος σε ένα τμήμα του εγκεφάλου.

Περιφερική αγγειακή νόσο

Η περιφερειακή αγγειακή νόσος αφορά στη μειωμένη αιμάτωση των αρτηριών των άνω ή κάτω άκρων (λόγω αθηρώματος) και όχι των αρτηριών της καρδιάς ή του εγκεφάλου. Οι αρτηρίες που μεταφέρουν το αίμα στα κάτω άκρα είναι αυτές που επηρεάζονται συχνότερα.

Τα άτομα που καταφέρνουν να εμποδίσουν τη συσσώρευση αθηρώματος στις αρτηρίες, παρουσιάζουν μειωμένες πιθανότητες ανάπτυξης μιας από τις προαναφερόμενες παθήσεις. Επιπλέον, τα άτομα που πάσχουν ήδη από μια εκ των προαναφερομένων παθήσεων, θα εμποδίσουν ή θα καθυστερήσουν την εξέλιξη της πάθησης, εάν καταφέρουν να εμποδίσουν την περαιτέρω συσσώρευση αθηρώματος.

Παράγοντες κινδύνου

Ο καθένας είναι εκτεθειμένος στον κίνδυνο ανάπτυξης αθηρώματος, ωστόσο ορισμένοι παράγοντες κινδύνου αυξάνουν τις πιθανότητες. Σε αυτούς τους παράγοντες κινδύνου περιλαμβάνονται και οι εξής:

  • Παράγοντες κινδύνου που σχετίζονται με τον καθημερινό τρόπο ζωής και μπορούν να προληφθούν ή να αλλάξουν:

    • Κάπνισμα.

    • Έλλειψη σωματικής άσκησης (καθιστική ζωή).

    • Παχυσαρκία.

    • Ανθυγιεινή διατροφή και κατανάλωση μεγάλων ποσοτήτων άλατος.

    • Υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ.

    • Υπέρταση (υψηλή αρτηριακή πίεση).

    • Υψηλά επίπεδα χοληστερόλης στο αίμα.

    • Διαβήτης.

    • Νεφρικά νοσήματα που προξενούν μειωμένη νεφρική λειτουργία.

    • Βεβαρημένο οικογενειακό ιστορικό, δηλαδή η συγγένεια με πατέρα ή αδελφό που ανέπτυξαν καρδιακή νόσο ή εγκεφαλικό επεισόδιο πριν την ηλικία των 55 ετών, ή με μητέρα ή αδελφή πριν την ηλικία των 65 ετών.

    • Το ανδρικό φύλο.

    • Έντονη φαλάκρα στους άνδρες στην κορυφή του κεφαλιού.

    • Η πρόωρη εμμηνόπαυση στις γυναίκες.

    • Η ηλικία, δηλαδή όσο γηράσκει ο οργανισμός τόσο πιθανότερη είναι η ανάπτυξη αθηρώματος.

    • Η εθνικότητα. Για παράδειγμα, τα άτομα που ζουν στο Ηνωμένο Βασίλειο με καταγωγή από την Ινδία, το Πακιστάν, το Μπαγκλαντές ή τη Σρι Λάνκα εμφανίζουν αυξημένες πιθανότητες.

  • Θεραπεύσιμοι ή μερικώς θεραπεύσιμοι παράγοντες κινδύνου:

    • Σταθεροί παράγοντες κινδύνου – παράγοντες που δεν μπορούν να αλλάξουν:

Παρ’ όλα αυτά, τα άτομα που συγκεντρώνουν παράγοντες κινδύνου της τελευταίας κατηγορίας, θα μπορούσαν, εφόσον το επιθυμούν, να καταβάλλουν επιπλέον προσπάθειες για την αντιμετώπιση παραγόντων κινδύνου που αφορούν τον καθημερινό τρόπο ζωής και υπάρχει η ευχέρεια να αλλάξουν.

Σημείωση: Ορισμένοι παράγοντες κινδύνου θεωρούνται πιο επικίνδυνοι συγκριτικά με άλλους, όπως για παράδειγμα το κάπνισμα, το οποίο αποτελεί μεγαλύτερο κίνδυνο για την υγεία σε σύγκριση με την παχυσαρκία. Επίσης, η αλληλεπίδραση δύο ή περισσότερων παραγόντων κινδύνου αυξάνει τον κίνδυνο για την υγεία σε σύγκριση με την ύπαρξη ενός.  Για παράδειγμα, σύμφωνα με μια μελέτη της Οξφόρδης, διαπιστώθηκε ότι οι άνδρες ηλικίας άνω των 50 ετών που είναι καπνιστές, και παρουσιάζουν υψηλή χοληστερόλη και αρτηριακή πίεση, αποβιώνουν κατά μέσο όρο δέκα έτη νωρίτερα σε σχέση με τους άνδρες που δεν είχαν αυτούς τους παράγοντες κινδύνου.

Η έρευνα εξετάζει και σε άλλους παράγοντες, οι οποίοι ενδέχεται να αποτελούν παράγοντες κινδύνου, όπως για παράδειγμα τα υψηλά επίπεδα φιμπρινογόνου, c-αντιδρώσας πρωτεΐνης, απολιποπρωτεΐνης Β και ομοκυστεΐνης, τα οποία ενδεχομένως να αποτελούν πιθανούς παράγοντες κινδύνου.

Παράγοντες κινδύνου που σχετίζονται με τον καθημερινό τρόπο ζωής και μπορούν να προληφθούν ή / και να αλλάξουν

Κάπνισμα

Έλλειψη σωματικής άσκησης – καθιστικός τρόπος ζωής

Η παχυσαρκία και το υπερβολικό βάρος

Δίαιτα

Αλκοόλ

Αλάτι

Άλλοι θεραπεύσιμοι ή μερικώς θεραπεύσιμοι παράγοντες κινδύνου

Υψηλή αρτηριακή πίεση

Χοληστερόλη και άλλα λιπίδια

Ο διαβήτης

Η νόσος των νεφρών

Παχυσαρκία

Αξιολόγηση (υπολογισμός) του κινδύνου για καρδιαγγειακά νοσήματα

Οι ιατροί και το νοσηλευτικό προσωπικό χρησιμοποιούν μια κλίμακα αξιολόγησης των παραγόντων κινδύνου, σύμφωνα με την οποία εκτιμάται ο κίνδυνος εμφάνισης καρδιαγγειακών νοσημάτων. Η βαθμολογία υπολογίζεται λαμβάνοντας υπόψη όλους τους παράγοντες κινδύνου του κάθε ατόμου, όπως για παράδειγμα την ηλικία, το φύλο, το κάπνισμα, την αρτηριακή πίεση, τα επίπεδα χοληστερόλης κ.λπ. Η κλίμακα αξιολόγησης διαμορφώθηκε κατόπιν μεγάλης έρευνας που διεξήχθη επί σειρά ετών σε χιλιάδες άτομα και έτσι τα αποτελέσματά της παρέχουν μια αρκετά αξιόπιστη ένδειξη για τον κίνδυνο εμφάνισης καρδιαγγειακής νόσου κατά τη διάρκεια των επόμενων δέκα ετών.

Ποιος θα πρέπει να αξιολογηθεί για τον κίνδυνο εμφάνισης καρδιαγγειακών νοσημάτων;

Σύμφωνα με τις επίσημες οδηγίες που ισχύουν σε διάφορες χώρες, όπως στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι κατηγορίες ατόμων που θα πρέπει να αξιολογηθούν για τον κίνδυνο εμφάνισης καρδιαγγειακών νοσημάτων είναι οι ακόλουθες:

  • Όλοι οι ενήλικες ηλικίας 40 ετών και άνω.

  • Οι ενήλικες κάθε ηλικίας που έχουν:

    • Οικογενειακό ιστορικό, το οποίο περιλαμβάνει ιστορικό πρόωρης καρδιαγγειακής νόσου, δηλαδή συγγένεια με πατέρα ή αδελφό που ανέπτυξαν καρδιακή νόσο ή εγκεφαλικό επεισόδιο πριν την ηλικία των 55 ετών ή με μητέρα ή αδελφή πριν την ηλικία των 65 ετών.

    • Συγγενή πρώτου βαθμού (γονέα, αδελφό, αδελφή, τέκνο), ο οποίος πάσχει από σοβαρή κληρονομική διαταραχή των λιπιδίων, όπως για παράδειγμα οικογενή υπερχοληστερολαιμία ή οικογενή συνδυασμένη υπερλιπιδαιμία, παρότι βέβαια θεωρούνται αρκετά σπάνιες.

Τα άτομα που πάσχουν από κάποια καρδιαγγειακή νόσο ή διαβήτη δεν χρειάζεται να αξιολογηθούν με τη συγκεκριμένη κλίμακα, διότι λαμβάνονται ως άτομα που ήδη ανήκουν σε ομάδες υψηλού κινδύνου.

Τι περιλαμβάνει η αξιολόγηση;

Ο γιατρός ή το νοσηλευτικό προσωπικό:

  • Προτείνουν τη διεξαγωγή εξέτασης αίματος για τον έλεγχο του επιπέδου της χοληστερόλης και της γλυκόζης (ζάχαρης).

  • Μετρούν την αρτηριακή πίεση και το βάρος.

  • Ενημερώνονται για το αν τα άτομα είναι ή υπήρξαν καπνιστές.

  • Ενημερώνονται για τυχόν ιστορικό καρδιαγγειακών νοσημάτων στην οικογένεια (συγγένεια πρώτου βαθμού) και ακριβή ηλικία στην οποία εμφανίστηκε η νόσος.

Η βαθμολογία υπολογίζεται με βάση τους ως άνω παράγοντες συμπεριλαμβανομένων της ηλικίας και του φύλου, μολονότι η βαθμολογία προσαρμόζεται σε περίπτωση συγκεκριμένων παραγόντων, όπως για παράδειγμα ιδιαίτερα βεβαρημένου οικογενειακού ιστορικού ή συγκεκριμένης εθνικής καταγωγής.

Οι κλίμακες αξιολόγησης εξελίσσονται διαρκώς. Η κλίμακα Framingham χρησιμοποιήθηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα, ωστόσο πολλοί γιατροί αρχίζουν να εμπιστεύονται την κλίμακα QRISK2, η οποία θεωρείται πιο ακριβής και συνυπολογίζει περισσότερους παράγοντες, όπως για παράδειγμα την περίπτωση πάσχοντος από κολπική μαρμαρυγή ή νεφρική νόσο.

Τί σημαίνει βαθμολογία αξιολόγησης;

Το άτομο που υποβάλλεται στην ανωτέρω κλίμακα αξιολόγησης λαμβάνει ένα αποτέλεσμα με x% πιθανότητες εμφάνισης καρδιαγγειακής νόσου. Πιο συγκεκριμένα, αν η βαθμολογία που συγκεντρώθηκε είναι 30%, αυτό σημαίνει ότι υπάρχουν 30% πιθανότητες ανάπτυξης καρδιαγγειακής νόσου κατά τα προσεχή δέκα έτη ή 30 στις 100 πιθανότητες (ή 3 στις 10), δηλαδή τρία στα δέκα άτομα με την ίδια βαθμολογία πρόκειται να αναπτύξουν καρδιαγγειακή νόσο στα επόμενα δέκα έτη. Σημείωση: το αποτέλεσμα δεν μπορεί να προβλέψει αν ο εξεταζόμενος θα είναι ένας από τους τρεις, παρά μόνο να προσεγγίσει τις πιθανότητες.

Κατηγορίες κινδύνου:

  • Υψηλός κίνδυνος. Η βαθμολογία είναι 20% ή περισσότερο, δηλαδή 2 στις 10 ή περισσότερες πιθανότητες εμφάνισης καρδιαγγειακής νόσου κατά τα επόμενα δέκα έτη.

  • Μέτριος κίνδυνος. Η βαθμολογία είναι 10%-20%, δηλαδή 1-2 στις 10 πιθανότητες.

  • Χαμηλός κίνδυνος. Η βαθμολογία είναι μικρότερη του 10%, δηλαδή λιγότερες από 1 στις 10 πιθανότητες.

Σε ποια άτομα κρίνεται απαραίτητη η θεραπεία μείωσης των πιθανοτήτων εμφάνισης καρδιαγγειακών νοσημάτων;

Η θεραπεία μείωσης του κινδύνου ανάπτυξης καρδιαγγειακών νοσημάτων προτείνεται συνήθως στα άτομα με υψηλό δείκτη κινδύνου, δηλαδή:

  • Στα άτομα που συγκέντρωσαν βαθμολογία 20% ή περισσότερο, δηλαδή με 2 στις 10 ή περισσότερες πιθανότητες εμφάνισης καρδιαγγειακής νόσου κατά τα επόμενα δέκα έτη.

  • Στα άτομα που πάσχουν ήδη από καρδιαγγειακή νόσο. Στην περίπτωση αυτή η θεραπεία στοχεύει στην αποφυγή επιδείνωσης της νόσου ή της ανάπτυξης κάποιας νέας.

  • Στα άτομα που πάσχουν από διαβήτη. Σε περίπτωση που το άτομο πάσχει από διαβήτη κατά την έναρξη της θεραπείας για τη μείωση του καρδιαγγειακού κινδύνου, η θεραπεία εξαρτάται από διάφορους παράγοντες, όπως για παράδειγμα την ηλικία, τη διάρκεια ύπαρξης της νόσου, την αρτηριακή πίεση, καθώς και τυχόν επιπλοκές λόγω διαβήτη.

  • Στα άτομα με συγκεκριμένες παθήσεις των νεφρών.

Ποιες θεραπείες είναι διαθέσιμες για τη μείωση του κινδύνου;

Ομάδες υψηλού κινδύνου

Για τα άτομα που ανήκουν στις ομάδες υψηλού κινδύνου ανάπτυξης καρδιαγγειακής νόσου συνιστάται η φαρμακευτική αγωγή σε συνδυασμό με οδηγίες για την αντιμετώπιση τυχόν ζητημάτων σχετικά με τον τρόπο ζωής των ατόμων.

Αυτό συνήθως σημαίνει:

  • Φαρμακευτική αγωγή, κατά κανόνα με τη χορήγηση στατίνης, προκειμένου να μειωθεί το επίπεδο της χοληστερόλης, ανεξάρτητα από το σημερινό επίπεδό της. Το επίπεδο της χοληστερόλης θα πρέπει να θεωρηθεί μέρος του συνολικού καρδιαγγειακού κινδύνου. Ο καρδιαγγειακός κίνδυνος σε συνδυασμό με διάφορα επίπεδα χοληστερόλης μπορεί να ποικίλει ανάλογα με το επίπεδο της καλής χοληστερόλης (HDL), καθώς και με άλλους παράγοντες κινδύνου.

  • Φαρμακευτική αγωγή, προκειμένου να μειωθεί η αρτηριακή πίεση, σε περίπτωση που είναι υψηλή ή ελαφρώς υψηλή.

  • Περαιτέρω ενθάρρυνση, ανάλογα με την περίπτωση, για την αντιμετώπιση των παραγόντων κινδύνου που σχετίζονται με τον καθημερινό τρόπο ζωής, δηλαδή:

    • Διακοπή του καπνίσματος, σε περίπτωση που πρόκειται για καπνιστές.

    • Υγιεινή διατροφή, συμπεριλαμβανομένης της διατήρησης  πρόσληψης άλατος σε 6 γρ. ημερησίως.

    • Διατήρηση του βάρους και της περιφέρειας της μέσης υπό έλεγχο.

    • Συστηματική σωματική άσκηση.

    • Μείωση των ποσοτήτων κατανάλωσης αλκοόλ, αν αυτές είναι υπερβολικές.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, προτείνεται η παραπομπή του ατόμου σε ειδική υπηρεσία, εφόσον υπάρχει, όπως για παράδειγμα σε διαιτολόγο για την απώλεια βάρους και εφαρμογής υγιεινής διατροφής, σε εξειδικευμένη κλινική διακοπής καπνίσματος ή σε πρόγραμμα σωματικής άσκησης υπό την επίβλεψη επαγγελματία.

Ομάδες μέτριου ή χαμηλού κινδύνου

Τα άτομα που δεν ανήκουν στις ομάδες υψηλού κινδύνου δε σημαίνει ότι δεν διατρέχουν κανένα κίνδυνο εμφάνισης καρδιαγγειακών νοσημάτων, παρά μόνο ότι έχουν λιγότερες πιθανότητες. Η φαρμακευτική αγωγή δεν κρίνεται απαραίτητη, ωστόσο τα άτομα μπορούν να μειώσουν περαιτέρω τις πιθανότητες με τη βελτίωση του τρόπου ζωής τους (όπως περιγράφεται παραπάνω).

Κάποια άτομα που διατρέχουν μέτριο κίνδυνο, καταναλώνουν στατίνες χαμηλής δόσης που έχουν αγοράσει από το φαρμακείο για να μειώσουν τα επίπεδα χοληστερόλης (Τα φάρμακα στατίνης είναι διαθέσιμα με συνταγογράφηση). Ωστόσο, ενδεχομένως να χρειάζεται η πρόσληψή τους ακόμα και αν ο κίνδυνος δεν είναι υψηλός. Όμως, στην περίπτωση που ξεκινήσει μια αγωγή με στατίνες θα πρέπει να λαμβάνεται τακτικά. Επίσης, θα πρέπει να γίνεται γνωστή η χορήγησή τους στο θεράποντα ιατρό, ώστε να καταγράφεται στο αρχείο του ασθενούς.

References